انگلیسی

Today is the day of commemoration of Rumi.The most important work is Masnavi Rumi.

The author . Mohammad Rahim sasan Baloch

به زبان اردو

8 مهرماه  مولانارومی کی یاد کا دن ہے.

 مولانارومی سب سے مشہور علماء اور زاهدون کی  شامل ہے.

مثنوی معنوی کی سب سے مشہور کتاب ہے.

مصنف : محمد رحیم ساسان  بلوچ

پښتو ژبه

 

دمهرمياشت ۸نيټه مولانا جلال الدین رومی رحمة الله علیه ولمانځل ورځ دي.
رومی د ستر صوفي یو نامتو عالم دی.
 د رومي د مهمو کتابونومثنوی معنوی دي.

 لیکوال:محمدرحیم ساسان بلوچ

بزرگداشت مولانا جلال الدین رحمة الله تعالی علیه

 

مولانا جلال‌الدین محمد بلخی مشهورءُنامدار په مولوی.

هپتمی قرنءُ سدیءِ مزنیں شاعر صوپی ءُ عارپ اِنت.واجهءِ پتءِ نام بهاء الدین ولد ،سلطان العلما اِنت.۵ سالگیءِوهدا هور گون وتی پتءُ لوگءِ مردمان چه بلخ دیم په بگدادءَ هجرتءَ کن اَنت.۸ سالگیءِ عمرا چه بگداد دیم په مکه پدا دمشقءُ ترکیه هجرتءَ کن اَنت .۱۹ سالگی گون  بی بی گوهر حاتون سانگءَ کنت ءُ پدا دیم په قونیه واترءَ کنت.۳۷ سالگی گون صوپیءِ په نام شمس الدین چکءِ ملکداد دپءَ کپیت.  همے صوپیءِ دچار ورگ گون مولانا. باعثءَ بیت که مولانایءِ وجودا یک خاصین جزبه ئے ظاهر بیت که ستکءِ دل عرفانءِ راهءَ گام ایربکنت.  مولانا جلال الدین رحمة الله یکے چه ایرانءُ جهانءِ نامدارین شاعر، عارپءُ زاهدان اِنت که چه آییءَ بازین ادبی آثار پَشت کپتگ، واجه مشهورین کتابءُ آثار ایش اَنت: مثنوی معنوی اِے کتاب شش دپترءُ ۲۶۰۰۰ بیت داریت.دیوانءِ شمس.فیه مافیه.مجالس سبعهءُ مکتوبات.

 

مولانا جلال الدین ءِ باروا ایرانءِ مزنین ءُ نامدارین عالمان گپءُ ترانانے داراَنت که په نمونهءُ درور شمئی دیوانءَ پیش کنگءَ بیت. علامه محمدتقی جعفری گوشیت:"مولانایءِ جه یارگءُ زانگ په مغزیءُ روحی معرفتءِ رشدءُ تالیمءَ داریت.کسے که اِے حَدا سر نبوتگ مولانای زبانءَ سرپد بوته نکنت".

علامه جلال الدین همایی گوشیت:"مولانا هدایتءِ روکین مشعل اِنت که په هنوگینءُآیوکین اوبادگءُ نسلان پائدگ داراِنت."  

مولانا جامی (ره)گوشیت:"

مثنوی معنوی مولوی             هست قرآن در زبان پهلوی

من نمی گویم که آن عالی جناب   هست پیغمبر، ولی دارد کتاب

                                                                      نبیسوک محمدرحیم

اسامی رنگها در فرهنگ بلوچ وبلوچستان

 بلوچ زندگیش کاملا با طبیعت عجین شده وبرای بهبود زندگی خویش از طبیعت هم الهام گرفته وبا توجه به اینکه روزگار هم  رو به رشد وترقی است بازهم بلوچ تحت تاثیر جوامع پیشرفتهخ قرار نگرفته وسنت های خویش را با فرهنگ اصل آریایی اشت حفظ کرده است .

 رنگ یکی از فرهنگ بلوچ است که هنوز این فرهنگ پررنگ ودارای جلوه خاص و ویژه ای است.

 چون از رنگ در فرهنگ بلوچ می خواهم مطالبی رو حضور تون عرض کنم ابتدا از نام واسامی رنگ ها در زبان وفرهنگ بلوچ صحبت خواهم کرد .

نام رنگ ها بین بلوچ ها  بغیر از اسامی است که در سایر فرهنگ وزبانها دیده میشود.

اسامی رنگها  بدین شرح هستند:
اسپیت

سیاه اسم

کلش

زرد

شونز

نیل

پسته ای

سُهر

ناسی

پُرَک رنگ

سبز.....

 اصطلاح دیگری که به آن می توان اشاره کرد رنگ می باشد؛ عبارت رنگ زمانی بکارمی رود که درختان خرما ازحالت سبز رنگ به رنگهایی نظیر قرمز وزرد تبدیل شوند به این مرحله کشاورزان ونخل کاران مچ رنگ یا مُک رنگ می گویند.

رنگ همواره در فرهنگ بلوچ وبلوچستان جایگاه خاصی داشته و هر رنگی خودش زبان گویایی ناگفته هایی است که فقط با زبان رمز واشاره سخن می گویند.

رنگ حتی  موقعیت زن یامرد بلوچ را نشان می دهد.

 رنگ سیاه برای زنان بیوه ومطلقه ودخترانی که هنوز ازدواج نکرده اند برای لباس این زنان استفاده می شده است.

وقدیم الایام معمول براین بوده که مردان بلوچ همیشه ایام لباس سفید به تن کرده اند حتی در هنگام عزا وغم از دست دادن عزیزان خویش لباس سفید را از تن بیرون نمی کرده اند.

نه تنها در لباس حتی در مکان ها ومحل های زندگی رنگ نقش بسزایی در زندگی بلوچ دارد.

 از منزل و کاشانه بلوچ حتی اگر خانه بلوچ کپر یا سیاه چادر باشد اثار رنگ را می توان دید ودر مکان مقدستر همانند مساجد نیز رنگ ها جایگاه خاصی دارند.

چون بحث از رنگ وانواع رنگ شد به این نکته هم اشاره کنم که بلوچ ها صنعت رنگرزی را به شیوه قدیم وسنتی از اجداد خویش به ارث برده وبا ترکیب رنگها نقوش مختلفی را برای دیدگان مشاهده کنندگان به ارمغان گذاشته اند.

رنگ کردن پشم و نخ ها که معمولا در بافت قالی و سوزندوزی بلوچی استفاده شده کاملا به صورت سنتی بوده ودر حال حاضر نیزاین صنعت در روستاهای بلوچستان رونق وجایگاه خاصی را دارد.

خوراک های بلوچی

وَراک

وراک در اصل همان واژه خوراکی فارسی است که در زبان بلوچی "وراک" تلفظ میشه.

وراک ها  انواع مختلفی دارند که در هرمنطقه دربلوچستان بنا بر شرایط آب وهوایی واقلیمی ذائقه های خاصی دارند.

خوارک یا به زبان بلوچی وراک  اسامی خاصی دیگری دارند.

هَتوک Hatok

وادآپ WADAP

نارُشت NAROSHT

هتوک در منطقه سرحد بلوچستان وقسمتی از مکران وبخشهایی از مناطق بلوچ نشین زابل.

وادآپ در منطقه سراوان سیب سوران وزابلی.

نارشت درمنطقه چابهارو کنارک و قسمتی از سرباز .

تنوع غذایی بین مردم بلوچ نسبت به سایر اقوام ایرانی خیلی زیاد می باشد.

 مناطقی که سردسیر می باشد با مناطقی که که گرم سیر می باشد غذاها باهم متفاوت هستند، همچنین مناطقی که کوهستانی است با مناطقی که مردم کشت وزرع دارند وهمچنین مناطقی که ساحل نشین هستند غذاهایشان باهم فرق دارند.

پس با این وجود معلوم شد که بلوچ ها داری تنوع غذایی هستند وبا متنوع بودن غذا مسلما چاشنی ها یی که درغذا استفاده میشود بازهم با هم فرق دارند.

ازطرفی چون بلوچ ها با زندگی طبیعی انس بیشتری دارند معمولا غذایی سنتی منحصر به فرد خودشان رادارند.

غذاهایی که از سبزیجات، انواع گوشت وماهی های دریایی و رودخانه ای تهیه ونوش جان می کنند  اهمیت ویژه ای به غذاهای بلوچ می دهند.

دراین قسمت ابتدا به غذاهای فصلی بلوچستان درهرمنطقه اشاره خواهم کرد.

درفصل بهار

کاهوک : یک نوع خوراکی است که از سبزی های فصل بهار تهیه می شه ودراین نوع غذا که به آن کاهوک می گوییم بیشتر اناردانه مخصوص بلووچستان وفلفل قرمز که معمولا خیلی تند است استفاده می شود.

راب:" راب" وبلیڑی به یک اسم ،گیاهی است که در کوهستان فصل بهار می روید وبوی تندی دارد ومردم بلوچ با آن خوراک  درست کرده وتناول می کنند.

فصل تابستان

هنار آپ: نام دیگر هنار آپ ،کورک آپ می باشد که در منطقه سراوان با آن کورک آپ ودر سایر منطقه بلوچستان به آن هنار آپ گفته می شود.

 این غذا از میوه نارس ومعمولا از انار ترش تهیه میشه ود رفصل تابستان استفاده می شود.

زیرگ آپ: زیرگ آپ هما  خوراک زیره  است که در فصل تابستان درست می کنند و می خوردند زیرگ  بلوچستان جدا از زیره کرمانی است که معمولا مردم بلوچستان خودشان کاشته واستفاده می کرده اند.

گواتگ آپ: گواتگ به زبان بلوچی همان شوید فارسی است  بلوچها معمولا از بذر (تخم) شوید که به آن گواتگ می گویند خورش درست می کنند ونان لواش ویا نانی که با تاوه(تین) می پزند ویلوچ به آن تین موش می گویند  ریز کرده وبا گواتگ آپ  می خورند.

زمستان

 گون آپ: گون درخت بنه است که درمناطق سرد بلوچستان همچون زاهدان ،خاش ودامنه تفتان،کوه بیرگ سراوان وآهوران نیکشهر رشد ونمو می کند . زنان بلوچ از میوه درخت بنه  غذایی درست می کنند که به آن گون آپ یا گونِ هتوک گفته میشود. این غذا چون خاصیت بسیار گرمی دارد مدر فصل سرما خورده می شود.

 

بعضی از غذاهایی که در همه فصل سال استفاده میشود به چند نوع از این غذاها هم اشاره می کنم:

شیلانچ آپ یا حُروت :کشک در زبان بلوچی هم شیلانچ وهم حروت گفته میشود، شیلانچ غذای اصلی مردم بلوچ است  خواه دامدار باشه یا کشاورز.

بانلکین آپ: بانکلینک به فارسی باقلی یا باقلا ست، مردم بلوچ باقلا را به چندین نوع استفاده کرده ومی خوردند، زمانی که فصل باقلاباشد معمولا باقلای نارس را با پلو طبخ کرده ومی خوردند این نوع غذا شبیه لوبیا پلوست است. مرحله بعدی زمانی که باقلا رسید بازه به انواعی مختلفی پخت میشود که نمونه هایی از آن عبارتند از، برنج سمبوسه که باقلای تازه را پوست کرده وبا برنج می پزند، "پونٹ"

"پونٹ" غذایی کاملا بلوچی است که مختص بلوچ هاست وهیچ جایی یافت نمیشود، این نوع غذا از باقلای تازه به همراه پوست ودانه آن پخته می شود.

کرو آپ" کرو آپ یا هتوکِ کرو ،کرو نخود سبز محلی است که درمنطقه بلوچستان کاشت میشده ومیشود. معمولا کرو را با برنج می پزند ونوش جان می کنند.

پلپل آپ : پلپل آپ یا پلپلِ وآد آپ غذایی است بسیار تند چون مواد اصلی آن از فلفل تند وتیز تهیه می شود معمولا پلپل آپ هم از فلفل تازه وهم با فلفل خشک درست میشود.

هتوکِ کدو: کدوی که دربلوچستان استفاده میشه وازآن خوراک درست می کنند کاملا مخصوص بلوچستان می باشد وبا کدوی زرد قلقلی که در سایر مناطق ایران کاشت می شود فرق دارد. زنان کدبانوی بلوچ کدوی بلوچی را هم با گوجه  وهک خوراک دیگری با کدو وباقلا درست می کنند.

هتوکِ توری: توری سبری است شبیه کدو که درزمان خشک شدن زبر وخشن می شه واز آن بجای سیم ظرفشویی وبعضا بجای لیف حمام استفاده میشود. این نوع سبزی ازتیره کدو حلوایی است این سبزی هم همانند کدوی محلی استفاده میشود.

بینڈا : بینڈا یا تلفظ دیگر آن بینڈی همان بامیه مشهوری است که از سرزمین هندوستان در بلوچستان راه پیدا کرده .

هتوک گوهار: گوهار نوعی سبری است که شبیه ماک زیر می باشد معمولا  به دو صورت با برنج وبه صورت خورش طبخ میشه.

بٹ ماش:  بٹ ماش برنج کته با ماش می باشد که بیشتر درمناطق دشتیاری چابهار وکنارک استفاده میشود.

بٹ تباهگ: تباهگ نوعی گوشت خشکی است که با شرایط ودستور خاصی درست میشود تباهگ هم با برنج وهم به صورت خورش با عدس طبخ میشود.

گِهاروُاری

 هچ وهد په دگرانی نیامتءَ گهار واریءُ حسودی مکن اِت که پرچا هدا آئرا داتگ، ترا نداتگی ، پرچاکه تو زانے که هدا چے چیزا چه آئی گپتگ دانکه ایشانی داتگ

                           برایان تریسی :رجانک  محمدرحیم ساسان

جهان کوهءِڈول اِنت.

 اگن کوهستگءَ شتگ اِت وهدیکه مه کوهستگءَ وتی توارءَ بلند بکنے هرچی بگوشے کوه پدا هما تئی وتی توارءَ په تو واگشتءَ کنت، اگن انسان جوانین گپءُ گپتارئے بگوش ایت هما وتی جوانین گپءَ اشکنت، اگن انسان بدینءُ گندهین گپ ئے بگوشیت  هما گپ چه کوهءَاشنگءَ بیت، چوشین وهدا مردم نباید کوهءَ بجنتءُ ملامت بکنت بلکه انسان وتی جندا ملامت بکنتءُ ایربجنت پرچا که اِے گپ مئی وتی گپ اَنت ، دنیا کوهءِ مثال اِنت اگن نیکی کنین نیکی پدا مئی وتی جندءِ نیمگءَ واگشتءَ کنت ، اگن بدی کنین بدی هم پدا مئی وتی نیمگءَ واگردءَ کنت، گڑا گهتراِنت که انسان وتی گپءُ گپتار اعمالءُ کردارءِ هیالداریءَ بکنت.
                                        محمدرحیم ساسان

چون وتی وزنءَ کم کنینءُ لاگر ببئین؟؟؟

بازین راهان ئے په وزنءِ کم کنگءُ لاگری هست اَنت که لهتے سوگه کن اَنت وتی وردءُ وراکءَ کم کنین، البت اِے دابءَ نه اَینت بیت که مردم وتی وردءُ وراکءِ واعده کم مه کنتءُ پدا وتی وزنءَ کم بکنتءُ وتارا لاگربکنت،
 لهتے وردءُ وراک اَنت که بیت گون اِے وراکانی ورگءَ وتی وزنءَ کمءُ وتارا لاگر کنین،
بستگ (ماست)
کازانتان گوشنت بستگ سبکین وراک ئے زوت انسانءِ بدنءَ جذبءَ بیتءُ په انسانءِ وزنءِ کم کنگءُ لاگریءَ پائدگ مند  اِنت.
رگبند بزان صبحانهءَ هیک ءِوارتن هم په انسانءِ وزنءِ کم بیگءُ زوت گشنگ بیگءَ کمکءَ کنت.
پسته هم باعثءَ بیت که انسانءِ اشتها کم ببیتءُ بازین میلءُ واهگ ئے په وراکءَ مه بیت.
کُٹنگ(قارچ) هم سببءَ بیت انسانءِ وزن کم ببیت کسانے که لوٹ اَنت وزن کم کن اَنت گوشتءِ بدلءَ کُٹنگ (قاچ ) بوراَنت.
سهرینءُ سوچاکین پلپل ءِ وارتن هم باعثءَ بیت که انسانءِ وزن کم بیت.
بانکلینک یا هما باقلی ءِ وراتن سببءَ بیت انسان لاگرءُ وزنی کم بیت.

                                                               محمدرحیم ساسان

نوکین وانگی (نوکین کتاب)

دا  کتابءِ نام اِنت اِے کتاب بانُک  سیده زهرا حسینی حاطرات اَنت  که   ایران ءُ عراکءِ جنگ ءِدرگتءَگون سیده اعظم حسینی همتءَنبیگءُگون سوره مهر ءِچاپ شنگءِبُنجاهءَچاپءُشنگ،بوتگ دا، کردی زبانءَ  به معنی مات ءِو بزا نتَءَ َدنت بانک حسینی  وت استان ایلامءِ کردان اِنت په همے هاطرا کتابءِ نامءَ په نامءِ دا ایرکتگ . اِے کتاب یکے چه مکدسین دیمپانیءِ مهمینءُ  مشتری دارین کتابان اِنت که چنت رندءُ باریگءَ چاپءَ شنگ بوتگ.اِے کتاب مکدسین دیمپانیءِ هشت سالءِ درگتءَ روایتءَ کنت که صدامءُ آییءِ کستر پادان چه ظلمءُ ستم ایرانءِ راجءُ ملتءِ سرا یاورتگ اَنت. جنگءِ وهدا بانک حسینی وت ۱۷ سالگین نوک ورنایی ئے که جنگءِ روایتءَ بیانءَ کنت، همے کتابءِ روایت تلویزیونی سریال ئے اڈکنگ بوت که ۱۲۰ بهراَتءُ بازین تامر کاران (بازیگران) آئیءِ تها هست اَنت.
 کتاب په جهانءِ گیشترین زبانان رجانکءُ ترجمه بوتگ چوشگه انگریزی، عربی، اردو کردیءُ بلوچی ،بلے گون اپسوز دان هنون بلوچی چاپءُ شنگ نه بوتگ که اِے باروا چه فرهنگی ءُ ادبی زمه واران دزبندی اِنت که هرچه زوتر اِے کتاب په بلوچی چاپءُ شنگ ببیت.
چاپ جایزهءِ جلال آل احمدءُ دفاع مکدسءِ جایزهءَ کٹ کت.

                                                 محمدرحیم ساسان